Niemniej okazało się, że ponowna integracja Europy nie sprowadza się wyłącznie do kwestii usunięcia barier politycznych. Żelazną kurtynę łatwiej było rozmontować wzdłuż fizycznych granic niż w ludzkich umysłach. Najwięcej czasu wymagała zmiana mentalności. Obywatele dawnego Zachodu nadal spoglądali na Wschód z podejrzliwością, lekceważeniem i pełnym zaskoczenia zdumieniem. Wśród mieszkańców dawnego Wschodu zbyt często pokutowała z kolei wiara w mityczny, mlekiem i miodem płynący Zachód. Przede wszystkim jednak historia Europy nie wydobyła się ze starych kolein i brakowało informacji niezbędnych do zrozumienia korzeni nowej rzeczywistości. Ogólnie rzecz biorąc, jestem głęboko przekonany, że przedstawiony w tym zbiorze temat Wschodu i Zachodu pozostaje równie aktualny jak trzydzieści lat temu.

Przeglądając papiery, stwierdziłem, że na publikację czeka jeszcze wiele podobnych esejów i wykładów. Jeżeli pierwszy ich wybór spotka się z aprobatą wszystkich zainteresowanych, a w szczególności czytelników, z radością przygotuję kolejne.

Norman Davies

Kraków, czerwiec 2006 roku