1

Od Chor­wa­cji gor­sze było tylko Chile, a przy­naj­mniej tak to wy­glą­dało na ma­pie. Pa­sek lądu cią­gnący się wzdłuż wy­brzeży Oce­anu Spo­koj­nego, tak wą­ski, że kiedy się za­mach­niesz, do­rzu­cisz ka­mie­niem do mo­rza. W Chor­wa­cji można przy­naj­mniej uciec w głąb kraju, scho­wać się za góry, za­ko­pać gdzieś w do­li­nach i Ad­ria­tyk oglą­dać tylko na zdję­ciach. Ale ja­kiś czas temu Ma­teo za­czął się ba­wić Go­ogle Earth i oka­zało się, że Chile w naj­szer­szym miej­scu ma pra­wie pięć­set ki­lo­me­trów sze­ro­ko­ści, a śred­nio tro­chę mniej niż dwie­ście. Plus mi­nus tyle samo, ile z jego domu do Za­grze­bia. Czyli wy­cho­dziło na to samo, cho­ciaż Chile miało przy­naj­mniej Andy. Ma­teo nie mógł się zde­cy­do­wać, który z tych dwóch kra­jów jest gor­szy. Tak w Chile, jak i w Chor­wa­cji prze­szka­dzało mu jedno – bli­skość mo­rza. Nie­na­wi­dził Ad­ria­tyku. Lu­bił so­bie wy­obra­żać, że gdzieś po dru­giej stro­nie globu ja­kiś młody Chi­lij­czyk jest rów­nie ne­ga­tyw­nie na­sta­wiony do Pa­cy­fiku. Gdyby kie­dyś spo­tkali się w ja­kimś ba­rze, mie­liby na pewno wiele wspól­nych te­ma­tów do roz­mowy.

Od domu ro­dzin­nego do brzegu mo­rza Ma­teo miał około dwu­stu me­trów. Co waż­niej­sze, jego oj­ciec był ry­ba­kiem, jego star­szy brat był ry­ba­kiem i naj­wy­raź­niej on sam, przy­naj­mniej w tym mo­men­cie, też był ry­ba­kiem, po­nie­waż znaj­do­wał się na ku­trze i wsłu­chany w mo­no­tonny dźwięk sil­nika cze­kał, aż wy­cią­garka wcią­gnie sieć na po­kład.

Na ku­trze prze­szka­dzało mu wszystko, po­czy­na­jąc od ko­ły­sa­nia. Nie miał na szczę­ście pro­blemu z cho­robą mor­ską. Gdyby cier­piał na tę przy­pa­dłość, oj­ciec pew­nie by się go wy­rzekł, ale Ma­teo i tak nie czuł się kom­for­towo. W końcu czło­wiek jest zwie­rzę­ciem lą­do­wym, tłu­ma­czył so­bie, a jego na­tu­ralne śro­do­wi­sko to twarda zie­mia pod sto­pami. Tu­taj każda fala po­ru­sza­jąca ku­trem przy­po­mi­nała Ma­teo o cze­ka­ją­cej pod nim mor­skiej ot­chłani. I ja­sne, za­toka Kvar­ner to nie ża­den Rów Ma­riań­ski, ale co za róż­nica, czy uto­niesz w miej­scu, które ma kil­ka­dzie­siąt czy kilka ty­sięcy me­trów głę­bo­ko­ści?

Praca była ciężka, nie­przy­jemna. Wy­ma­gała du­żego wy­siłku i wsta­wa­nia o po­rze, kiedy inni fa­ceci w jego wieku kła­dli się spać po do­brej im­pre­zie. A po­tem kilka, kil­ka­na­ście go­dzin na ma­łym ku­trze, gdzie mu­sieli bar­dzo uwa­żać, żeby na sie­bie nie wpaść. Wresz­cie za­pach. Ma­teo ro­zu­miał, że są lu­dzie, któ­rym mor­ska bryza wy­daje się naj­cu­dow­niej­szą wo­nią pod słoń­cem, ale dla niego praca na ku­trze ko­ja­rzyła się ra­czej z za­pa­chem sma­rów, smro­dem ben­zyny i wresz­cie z ry­bami. Po po­wro­cie z mo­rza za­wsze spę­dzał w ła­zience co naj­mniej go­dzinę, ale na­wet jak się wy­szo­ro­wał, miał wra­że­nie, że cią­gle nimi cuch­nął.

Przy­czyna nie­chęci Ma­teo do pracy na mo­rzu mo­gła być też inna, bar­dziej pro­za­iczna. Jego oj­ciec był po­staw­nym męż­czy­zną, ma­ło­mów­nym, su­ro­wym i nie­przy­jem­nym w oby­ciu. Wiele wy­ma­gał od sie­bie, a jesz­cze wię­cej od Ma­teo i Zo­rana. Kiedy byli w trójkę na ku­trze, od­zy­wał się tylko po to, żeby na nich na­krzy­czeć.

Nie obi­jaj się! Nie za to ci płacę! – wrzesz­czał, cho­ciaż pła­cił rzadko i je­śli w ogóle, to nie­przy­zwo­icie mało.

Je­steś tu­taj, żeby pra­co­wać czy żeby so­bie w du­pie pal­cem ma­chać?!

Myj ten po­kład po­rząd­nie, bo za­raz za­cznie pizdą śmier­dzieć!

Cią­gnij sieć, bo nam ryby za­raz wszyst­kie spier­dolą!

Ma­teo go jed­nak ko­chał, na­wet je­śli za nim nie prze­pa­dał. Rzecz w tym, że oj­ciec stra­cił nogę na woj­nie. Co prawda no­sił pro­tezę i po­ru­szał się cał­kiem spraw­nie, ale wszy­scy w mia­steczku o tym wie­dzieli. Dla­tego dzie­ciaki ze szkoły śmiały się z Ma­teo, że ma ojca pi­rata. Sam już nie pa­mię­tał, dla­czego tak go to draż­niło. Wie­lo­krot­nie bił się z tego po­wodu, a że był wtedy ra­czej drob­nej bu­dowy, naj­czę­ściej wra­cał do domu z za­krwa­wio­nym no­sem, po­si­nia­czony i po­obi­jany. I pa­mię­tał swój żal do ojca, że nie wy­brał so­bie in­nego za­wodu. Ta­kiego, w któ­rym nie na­zy­wano by go pi­ra­tem.

A może, my­ślał, pró­bu­jąc zi­gno­ro­wać iry­tu­jące ko­ły­sa­nie ku­tra, sprawa była jesz­cze prost­sza. Nie lu­bił mo­rza, bo go nie lu­bił, i już. Lu­dzie są różni, pa­sują im inne rze­czy. Jak z ob­cią­ga­niem, uznał. Miał kie­dyś dziew­czynę, która lą­do­wała z głową po­mię­dzy jego no­gami, le­dwo roz­piął roz­po­rek. Li­zała go, pie­ściła, do­słow­nie wpy­chała go so­bie głę­boko do gar­dła, ję­cząc przy tym, jakby jego ku­tas był naj­lep­szą i naj­słod­szą rze­czą pod słoń­cem. Je­dyny pro­blem po­le­gał na tym, że po wszyst­kim chciała Ma­teo ko­niecz­nie po­ca­ło­wać, a jego to brzy­dziło, dla­tego osta­tecz­nie się roz­stali. Cho­ciaż by­wały noce, kiedy do niej tę­sk­nił. Były więc ko­biety, które uwiel­biały ob­cią­gać, i ta­kie, które ile­kroć o tym wspo­mi­nał, prze­wra­cały oczami, a je­śli już się zga­dzały, ro­biły swoje z wy­ra­zem obrzy­dze­nia na twa­rzy. Po wszyst­kim bie­gły do ła­zienki, pluły jak sza­lone do ki­bla czy umy­walki i myły go­rącz­kowo zęby, jakby ro­bie­nie la­ski było główną przy­czyną próch­nicy wśród ko­biet w wieku od dwu­dzie­stego do pięć­dzie­sią­tego roku ży­cia. Gor­szą na­wet od cu­kru.

Może więc taka też była jego re­la­cja z Ad­ria­ty­kiem, po­my­ślał Ma­teo – po pro­stu się nie lu­bili, i tyle.

Je­dyne, co mu się po­do­bało, cho­ciaż nie­chęt­nie się do tego przy­zna­wał, to wi­doki. Po swo­jej pra­wej stro­nie miał wy­spę Cres, nad ra­nem jesz­cze ciemną, szarą i spo­kojną. Po le­wej po­szar­pane za­to­kami wy­brzeże Istrii, z wy­sta­ją­cymi z wody jak zęby bia­łymi ska­łami i pla­mami win­nic na wzgó­rzach. Przed sobą świa­tła bu­dzą­cej się wła­śnie do ży­cia Ri­jeki, a za ple­cami – i cie­szył się, że nie musi pa­trzeć w tamtą stronę – wyj­ście na otwarte mo­rze.

– Chcesz ka­napkę? – za­py­tał Zo­ran i po­trzą­snął za­pa­ko­waną w pa­pier kromką chleba.

– Nie – od­po­wie­dział Ma­teo. Rzadko jadł na ku­trze. Tylko wtedy, kiedy już na­prawdę go skrę­cało z głodu. Ogra­ni­czał się za­zwy­czaj do wy­pi­cia kubka słod­kiej her­baty.

– To mogę zjeść twoją?

– Na zdro­wie, bra­cie. Tylko się po­śpiesz, bo wy­cią­garka już pra­cuje.

Zo­ran po­dzię­ko­wał mu ru­chem głowy. Ścią­gnął pa­pier z ka­napki, wy­rzu­cił go za burtę, cho­ciaż oj­ciec ta­kiego za­cho­wa­nia nie zno­sił (Mo­rze nas żywi! – krzy­czał, ile­kroć ich na czymś ta­kim przy­ła­pał. – Mo­rze trzeba sza­no­wać!), i za­brał się do je­dze­nia. Zo­ran wdał się w tatę. Rów­nie wielki, ku­dłaty i ma­ło­mówny. Za­wo­dowo też zwią­zał się z mo­rzem, cho­ciaż ło­wił na ku­trze tylko poza se­zo­nem. Późną wio­sną, la­tem i na­wet wcze­sną je­sie­nią wo­lał zaj­mo­wać się tu­ry­stami. Pły­wał z nimi wzdłuż wy­brzeża Istrii, po­ka­zy­wał ja­ski­nie, urzą­dzał wy­prawy na Wy­spy Brioń­skie. Pra­co­wał w wy­po­ży­czalni sku­te­rów wod­nych i ma­rzył, żeby na­zbie­rać dość pie­nię­dzy i otwo­rzyć kie­dyś swoją. Ma­teo z ko­lei ucie­kał od ku­tra, kiedy tylko mógł. Prze­pro­wa­dził się na stu­dia do Za­grze­bia, cho­ciaż wszy­scy na­ma­wiali go na Ri­jekę lub Pulę, bo prze­cież miałby wtedy bli­sko do domu. Tłu­ma­czył, że sto­lica, że więk­sze moż­li­wo­ści, że naj­lep­sze stu­dia w kraju, i ja­koś prze­ko­nał ro­dzi­ców. Ze stu­diów jed­nak szybko zre­zy­gno­wał, bo oka­zało się, że geo­gra­fia to nie to. Pra­co­wał raz tu, raz tam, za­cze­pił się w jed­nej knaj­pie, po­tem w dru­giej. Przez chwilę ma­rzył o tym, żeby zo­stać DJ-em, ale je­dy­nie pusz­czał mu­zykę na kilku we­se­lach. Był młody i szu­kał swo­jego miej­sca w ży­ciu – uznał, że ma do tego prawo. W se­zo­nie wra­cał do domu, jed­nak od mo­rza trzy­mał się z da­leka. Wo­lał pra­co­wać w ta­wer­nie u wuja, który w prze­ci­wień­stwie do ojca przy­zwo­icie pła­cił, a poza tym Ma­teo za­wsze do­sta­wał na­piwki.

Te­raz jed­nak po­peł­nił błąd i przy­je­chał na kilka dni w grud­niu. Nie był to jego wy­bór. Sprał pew­nego go­ścia, zresztą ku­zyna swo­jej dziew­czyny, gdy ten po­wie­dział na jej te­mat o kilka słów za dużo. Ona z ja­kie­goś po­wodu wzięła stronę krew­nego, a że krewny miał też in­nych krew­nych, Ma­teo, który był w Za­grze­biu sam jak pa­lec, wo­lał na ja­kiś czas usu­nąć się z wi­doku. No i prze­my­śleć, czy ten zwią­zek w ogóle ma sens. I czy w tym, co opo­wia­dał ku­zyn, nie było przy­pad­kiem na­wet wię­cej niż ziarno prawdy.

– Nie opier­da­lać się! Sieci, kurwa! – wrza­snął oj­ciec ze ste­rówki.

Zo­ran prze­łknął ostatni gryz ka­napki i bez słowa za­jął miej­sce po dru­giej stro­nie wy­cią­garki. Ra­zem z Ma­teo w mil­cze­niu pa­trzyli, jak wcią­gała ko­lejne me­try gru­bej liny, mo­krej i cięż­kiej od sło­nej wody. Zo­ran chwy­tał ją uzbro­jo­nymi w rę­ka­wice ro­bo­cze dłońmi i szar­pał, jakby chciał po­móc ma­szy­nie. Wy­cią­garka za­trzy­mała się na mo­ment. Oj­ciec pod­szedł do bębna, spraw­dził uło­że­nie liny i po­ki­wał z za­do­wo­le­niem głową. Po­now­nie uru­cho­mił ma­szynę i spo­mię­dzy fal wy­ło­nił się ciemny, lśniący me­ta­licz­nie łań­cuch, a za nim wresz­cie zie­lon­kawa sieć ry­backa. Ma­teo i Zo­ran przy­cią­gali ją po­wol­nymi, spo­koj­nymi ru­chami, upew­nia­jąc się, że wszyst­kie ryby i po­zo­stałe mor­skie stwo­rze­nia tra­fią na sam jej ko­niec. Kiedy tak się stało, star­szy z braci dał znak ojcu, żeby za­trzy­mał wy­cią­garkę. Po­tem za­ło­żył blo­kadę na sieć i przy­piął do niej hak od dźwigu.

– Można! – krzyk­nął.

Oj­ciec, kuś­ty­ka­jąc, pod­szedł do ko­lej­nego pa­nelu. Na­ci­snął duży zie­lony przy­cisk i dźwig po­woli uniósł sieć, która te­raz two­rzyła coś po­dob­nego do wiel­kiej sa­kiewki. W jej środku wiły się wielką srebrną masą ryby, kre­wetki, kraby. Po­mię­dzy dwiema do­ra­dami Ma­teo do­strzegł macki ośmior­nicy, ude­rza­jące to w jedną, to w drugą stronę, gdy zwie­rzę de­spe­racko szu­kało drogi ucieczki. Zo­ran kon­tro­lo­wał ruch dźwigu, kiedy ich ry­backi uro­bek prze­su­wał się z wody na po­kład, aż w końcu ude­rzył weń z mięk­kim, nie­przy­jem­nym pla­śnię­ciem. Ryby, przy­naj­mniej te, które jesz­cze żyły, za­częły ener­gicz­niej się po­ru­szać, jakby pod­jęły wła­śnie ostat­nią próbę walki o ży­cie.

– Bie­rzemy się – mruk­nął Zo­ran.

Ma­teo po­pra­wił rę­ka­wice.

– Pa­mię­taj, z nóg, a nie z ple­ców – za­żar­to­wał.

Zo­ran uśmiech­nął się krzywo.

– Na trzy?

– Na trzy – po­twier­dził młod­szy z braci.

Star­szy na­chy­lił się nad sie­cią i roz­wią­zał ją u spodu.

– Trzy.

Kiedy ją pod­nie­śli, u dołu zro­biła się spo­rej wiel­ko­ści dziura, przez którą wy­la­ty­wały ryby i cała reszta po­łowu. Za­zwy­czaj zaj­mo­wało to kil­ka­na­ście, może kil­ka­dzie­siąt se­kund, tym ra­zem jed­nak było ina­czej. Na po­kła­dzie znaj­do­wało się mniej ryb, niż po­winno być, bio­rąc pod uwagę wiel­kość sa­kwy. Cała reszta wciąż tkwiła w środku.

– Co jest?

– Coś tam się za­plą­tało.

Cho­lera, za­klął w my­ślach Ma­teo. Za­sta­na­wiał się przez chwilę, co zła­pali. Może wo­rek ze śmie­ciami, ka­wał dry­fu­ją­cego drewna, ja­kąś bla­chę, która le­żała przez dzie­się­cio­le­cia na dnie, a te­raz po­de­rwał ją prąd mor­ski czy coś w tym stylu. Ta­kie rze­czy się zda­rzały. Rzadko, bo rzadko, ale się zda­rzały. Albo znowu tra­fili na cho­lerne me­duzy. U wy­brzeży Istrii pły­wały ta­kie, które wa­żyły na­wet dzie­sięć ki­lo­gra­mów. Wcze­śniej był z nimi gi­gan­tyczny pro­blem, szcze­gól­nie la­tem, kiedy w sie­ciach ry­bac­kich znaj­do­wano tylko ich obłe ga­la­re­to­wate ciała. Lu­dzie pi­sali wtedy do rządu, pro­sili o wspar­cie i urzą­dzali pro­te­sty, skar­żąc się, że przez cho­lerne me­duzy nie będą mieli co jeść. Ale te­raz był gru­dzień, tem­pe­ra­tura wody spa­dła. Me­duz po­winno być nie­wiele.

– Moc­niej – wark­nął Zo­ran.

Ma­teo po­słu­chał brata. Szar­pali sie­cią w jed­nym ryt­mie, to w lewo, to w prawo. Była tak ciężka, że od wy­siłku omdle­wały mu ra­miona. Nie był pe­wien, ile jesz­cze tak wy­trzyma. Czuł, jak pod ubra­niem, po ple­cach, spły­wają mu strużki potu. Ile tam jest tych me­duz, po­my­ślał ze zło­ścią. Pew­nie kil­ka­na­ście.

– Rzuć­cie to! – Usły­szeli głos ojca.

W pierw­szej chwili nie zro­zu­mieli. W gło­wie szu­miała im krew. Za­ci­skali zęby, cał­ko­wi­cie sku­pieni na walce z sie­cią ry­backą.

– Rzuć­cie to! – po­wtó­rzył oj­ciec.

Ma­teo za­re­ago­wał pierw­szy. Pu­ścił i wes­tchnął z ulgą. Po nim zro­bił to brat. Roz­le­gło się nie­przy­jemne, głu­che pac­nię­cie, kiedy sieć ude­rzyła o mo­kry, po­kryty ry­bami po­kład.

– Cho­lera... – mruk­nął Zo­ran.

Ma­teo od wy­siłku za­krę­ciło się w gło­wie. Kuc­nął, pod­parł dłońmi czoło i przy­mknął po­wieki, cze­ka­jąc, aż mu się po­prawi. Kiedy otwo­rzył oczy, zo­ba­czył le­żące za­le­d­wie kil­ka­na­ście cen­ty­me­trów przed nim, za­wi­nięte w ry­backą sieć ludz­kie zwłoki. A wła­ści­wie to, co z nich zo­stało, więk­szość bo­wiem zo­stała wy­żarta do go­łych ko­ści przez ryby i kre­wetki. A także kraby, z któ­rych je­den wła­śnie wę­dro­wał po­mię­dzy kęp­kami wło­sów a trzy­ma­jącą się na reszt­kach skóry szczęką. Ciało było kom­plet­nie ubrane. Koń­czyny zwią­zane srebrną ta­śmą, te­raz na­de­rwaną, pew­nie przez kraby. Wo­kół za­czął się roz­no­sić spe­cy­ficzny za­pach. Jakby smród mar­twych ryb pod­nie­siony do kwa­dratu.

Ma­teo wy­do­był z sie­bie ci­chy krzyk. Po­de­rwał się i za­nim się zo­rien­to­wał, już tkwił prze­wie­szony przez burtę i wy­mio­to­wał do Ad­ria­tyku. Żółć z jego żo­łądka uno­siła się na po­wierzchni fal, two­rząc plamy o po­strzę­pio­nych, nie­rów­nych brze­gach.

Usły­szał, jak oj­ciec kuś­tyka w jego stronę, szu­ra­jąc pro­tezą. Po­czuł jego ciężką dłoń na swoim ra­mie­niu. Stary uści­snął go, wbi­ja­jąc palce w jego mię­śnie. Był to gest bo­le­sny, ale rów­no­cze­śnie pe­łen współ­czu­cia, zro­zu­mie­nia i sym­pa­tii.

– Ja wiem, synu – po­wie­dział, a szorstki za­zwy­czaj głos drżał te­raz od emo­cji. – Ludz­kie ciało... jesz­cze w ta­kim sta­nie... Nie po­winno się ta­kich rze­czy oglą­dać...

Ma­teo po raz ostatni splu­nął żół­cią i z wy­sił­kiem pod­niósł głowę. Miał wra­że­nie, że jego szyja jest sztywna, jakby zmie­niła się w bryłę lodu. Nie miał siły nic mó­wić, dla­tego tylko do­tknął czub­kami pal­ców dłoni ojca. Ten od­po­wie­dział, kle­piąc go po ple­cach, po­tem do­kuś­ty­kał do sieci i wpa­try­wał się po­nuro w mar­twe ciało, które wła­śnie wy­cią­gnęli z mo­rza.

Ma­teo miał kilka chwil, żeby ja­koś dojść do sie­bie. Nie chciał, żeby oj­ciec lub brat zo­rien­to­wali się, że nie wy­mio­to­wał z po­wodu wi­doku mar­twego ciała. Ja­sne, to nie było nic przy­jem­nego. Chło­pak przy­pusz­czał, że bę­dzie mu się to śniło jesz­cze przez kilka ty­go­dni, jak wtedy, w Za­grze­biu, gdy ja­kiś star­szy fa­cet na sku­te­rze po­trą­cił psa. Co prawda Ma­teo na­oglą­dał się w swoim ży­ciu hor­ro­rów, na ekra­nie te­le­wi­zora czy kom­pu­tera wi­dy­wał jesz­cze gor­sze rze­czy. Przy­zwy­czaił się. Dłu­żej zej­dzie, za­nim po­zbę­dzie się z noz­drzy resz­tek tego prze­klę­tego za­pa­chu. Był pe­wien, że ta woń – ryb, kal­ma­rów, mor­skiej soli i ludz­kich zwłok – bę­dzie do niego wra­cała mie­sią­cami w naj­mniej od­po­wied­nich chwi­lach. Ale i z tym so­bie po­ra­dzi. Nie, praw­dziwy po­wód, dla któ­rego jego żo­łą­dek skrę­cił się w su­peł, przed oczami zro­biło się ciemno, a prze­raź­liwe zimno spa­ra­li­żo­wało jego mię­śnie, był inny.

Ma­teo po pro­stu wie­dział, kogo wła­śnie wy­ło­wili.