MAZOW­SZE, OKO­LICE PŁOCKA,
GRU­DZIEŃ 1863 ROKU

Ucie­ki­nier wstrzy­mał ko­nia i sta­ra­jąc się opa­no­wać drże­nie ciała prze­mar­z­nię­tego do szpiku ko­ści, wy­tę­żył słuch. Cały zgiełk bi­twy – po­krzy­ki­wa­nia ko­za­ków, huk wy­strza­łów i wizg kul, wo­ła­nie o po­moc i jęki ran­nych, a po­tem od­głosy bez­ład­nego od­wrotu pol­skiego od­działu oraz ro­syj­skiej po­goni – wresz­cie ucichł. Wo­koło szu­miał za­sy­pany śnie­giem las.

Kur­czowo ści­ska­jąc wo­dze, obej­rzał się za sie­bie: wiódł dru­giego wierz­chowca, a przy­tu­lony do jego grzywy męż­czy­zna z tru­dem utrzy­my­wał się w sio­dle i tra­wiony go­rączką, mru­czał coś nie­zro­zu­miale.

Za­spy sta­wały się co­raz więk­sze i zmę­czone zwie­rzęta z tru­dem prze­dzie­rały się przez dzi­kie ostępy. Wy­cień­czony ucie­ki­nier zsiadł z ko­nia: mu­siał przejść choć ka­wa­łek, aby nie za­snąć.

Za­czy­nał tra­cić na­dzieję. Ga­nił się za to nie­ustan­nie i w końcu, aby cał­ko­wi­cie nie po­paść w zwąt­pie­nie, za­czął mo­dlić się do Naj­święt­szej Pa­nienki; je­śli ktoś mógł ich ura­to­wać, to tylko ona. Mu­siała mieć wo­bec nich ja­kieś plany, skoro nie po­zwo­liła, aby uto­pili się w Wi­śle, jak ich to­wa­rzy­sze walki. Skoro po­mo­gła im umknąć ko­zac­kiej po­goni.

Ranny wy­krzyk­nął coś w ma­li­gnie.

W od­dali roz­le­gło się prze­raź­liwe wy­cie. Po chwili do pierw­szego wil­czego głosu do­łą­czył drugi, wresz­cie trzeci i czwarty. Wierz­cho­wiec ner­wowo za­strzygł uszami, a ucie­ki­nier zmar­twiał. Co prawda, miał broń, ale cały proch za­mókł, kiedy wy­cią­gał ran­nego to­wa­rzy­sza ze sterty tru­pów le­żą­cych na brzegu Wi­sły. Sza­blę stra­cił jesz­cze w bi­twie.

Z roz­pa­czą wsłu­chi­wał się w sko­wyt, który mógł im zwia­sto­wać po­tworną śmierć, kiedy na­gle uświa­do­mił so­bie, że do­biega go jesz­cze inny od­głos – swoj­skie szcze­ka­nie po­dwó­rzo­wych psów.

Nie wie­dział, jak długo trwała wę­drówka, ale był już śro­dek nocy, kiedy uj­rzał pierw­sze za­bu­do­wa­nia. Wje­chał w długą wierz­bową aleję. Ro­so­chate drzewa przy­bie­rały w ciem­no­ści dziwne, czę­sto prze­ra­ża­jące kształty, ale on nie czuł stra­chu, tylko lek­kość w sercu. Wy­raź­nie wi­dział stary dwór, w któ­rym jego przy­ja­ciel osiadł po śmierci oj­czyma. Ni­g­dzie nie było ży­wego du­cha, na­wet kiedy pod­je­chali pod samo wej­ście.

Ucie­ki­nier ze­sko­czył z ko­nia tak zręcz­nie, jakby cu­dem od­zy­skał siły, za­cze­pił wo­dze obu wierz­chow­ców o żerdź wy­sta­jącą z płotu, a na­stęp­nie trzema su­sami po­ko­nał schody i za­ło­mo­tał w drzwi.

Od­po­wie­działa mu ci­sza. Nie na­my­śla­jąc się, za­czął ude­rzać znowu, tym ra­zem bez­ład­nie i nie­prze­rwa­nie. Wresz­cie usły­szał od­głos cięż­kich kro­ków.

– Kto się tłu­cze po nocy?! Ga­daj, bo strze­lam!

– Am­broży? – Choć był pół­przy­tomny, roz­po­znał głos naj­star­szego sługi we dwo­rze. – Po­wiedz panu...

– To pa­nicz?! – za­py­tał z nie­do­wie­rza­niem słu­żący. – Wszelki duch Pana Boga chwali! Ja­siek, leć bu­dzić pana!

Ktoś, tu­piąc gło­śno, po­biegł w głąb domu, zaś Am­broży jesz­cze przez chwilę mo­co­wał się z zam­kiem. Wresz­cie drzwi sta­nęły otwo­rem; ucie­ki­nier na­tych­miast po­czuł przy­jemne cie­pło idące z wnę­trza, przy­mknął oczy.

– Pro­szę wcho­dzić – po­na­glił słu­żący, przy­świe­ca­jąc mu lampą naf­tową.

– Nie je­stem sam...

Nie zdą­żył do­koń­czyć, kiedy usły­szał skrzy­pie­nie drew­nia­nych scho­dów, a po chwili w sieni po­ja­wił się młody po­stawny męż­czy­zna owi­nięty szla­fro­kiem.

– To ty?! – za­py­tał, pod­no­sząc lampę. – Skąd się wzią­łeś? – Spoj­rzał na jego po­szar­pany, uwa­lany krwią ko­żuch i za­raz do­dał ci­cho: – By­łeś nad Wi­słą?

– Tam. – Drżącą ręką wska­zał za sie­bie; przy ko­niach już krę­cili się lu­dzie. – Tam jest... ranny... ra­tuj go, pro­szę... – Kur­czowo chwy­cił dłoń przy­ja­ciela.

– Daj­cie go tu­taj! – Go­spo­darz uwol­nił się z uści­sku i wyj­rzał na ze­wnątrz. – Am­broży, wo­łaj Ge­no­wefę.

– Nie trzeba wo­łać, już je­stem. – Si­wo­włosa och­mi­strzyni drep­tała po­spiesz­nie w ich kie­runku, a kiedy do­tarła, po­chy­liła się nad ran­nym, któ­rego dwaj słu­żący wnie­śli do domu. – Szybko do izby przy kuchni. Pan też pój­dzie z nami. – Spoj­rzała na ucie­ki­niera. – Trzeba spraw­dzić, czy wszystko do­brze i ko­niecz­nie pana roz­grzać. Go­rące mleko z mio­dem bę­dzie w sam raz. Idziemy! Pro­szę się nie ocią­gać.

– Idź – mruk­nął go­spo­darz. – Ge­no­wefa ni­gdy nie po­wta­rza dwa razy. A ja zaj­rzę do matki, bo nie­do­maga. Po­tem po­roz­ma­wiamy.

Kiw­nął głową i z tru­dem po­wlókł się za służbą. W kuchni pach­niało świe­żym chle­bem. Prze­łknął ślinę, przy­po­mi­na­jąc so­bie, że ostatni raz jadł kilka go­dzin przed bi­twą. Na­gle za­krę­ciło mu się w gło­wie, ciężko opadł na pierw­sze z brzegu krze­sło i na­tych­miast stra­cił pew­ność, czy to wszystko, co dzieje się wo­kół niego, jest jawą, czy już snem.

W po­miesz­cze­niu pa­no­wał roz­gar­diasz, ja­cyś lu­dzie bie­gali we wszyst­kie strony, wy­ko­nu­jąc po­le­ce­nia Ge­no­wefy, która ko­men­de­ro­wała nimi ni­czym ge­ne­rał.

Na­gle zo­rien­to­wał się, że ktoś – chyba Am­broży – za­mie­rza ścią­gnąć z niego ko­żuch; przez chwilę opie­rał się z obawy, że znowu do­pad­nie go mróz, ale kiedy uświa­do­mił so­bie, że nocna wę­drówka na­resz­cie się skoń­czyła, ustą­pił. Od gładko ucze­sa­nej ru­mia­nej ko­biety do­stał ku­bek go­rą­cego mleka. Am­broży chciał dać mu go­rzałki, ale och­mi­strzyni, która aku­rat wy­szła z są­sied­niej izby, aby za­żą­dać ko­lej­nego wia­dra cie­płej wody, sta­now­czo za­pro­te­sto­wała.

– Żyje? – Z tru­dem wy­du­sił z sie­bie py­ta­nie.

– Żyje. – Star­sza ko­bieta do­bro­tli­wie po­kle­pała go po ra­mie­niu. – Szybko się wy­liże.

– Bogu dzięki – szep­nął, a po­tem głowa opa­dła mu na blat stołu i za­snął ka­mien­nym snem.

Obu­dziły go czy­jeś kroki. Uniósł głowę i po­tarł oczy, za­nim jesz­cze cał­ko­wi­cie oprzy­tom­niał; ku­dłaty ko­żuch, któ­rym był okryty, zsu­nął się na zie­mię. A on, za żadne skarby świata, nie umiał przy­po­mnieć so­bie, gdzie jest i skąd wła­ści­wie się tu wziął. Naj­pierw wy­da­wało mu się, że na­dal brnie przez le­śne ostępy, ale przy­jemne cie­pło wio­nące od ka­flo­wej kuchni roz­wiało senne ma­jaki.

Roz­warł po­wieki, ro­zej­rzał się wo­koło i wtedy przy­po­mniał so­bie przy­wi­ta­nie w domu przy­ja­ciela. Jesz­cze raz po­dzię­ko­wał w my­ślach Naj­święt­szej Pa­nience za to, że praw­dziwa przy­jaźń umie prze­trwać wszystko. Na­wet róż­nicę po­glą­dów i awan­turę o ko­bietę.

Usiadł pro­sto. Z są­sied­niej izby, przez szparę w drzwiach, są­czyło się świa­tło. Sły­szał też przy­ci­szone głosy. Nie mógł zro­zu­mieć słów, ale i tak ode­tchnął z ulgą; skoro Ge­no­wefa roz­ma­wiała z kimś tak spo­koj­nie, ran­nemu nie mo­gło gro­zić nie­bez­pie­czeń­stwo. Przy­naj­mniej na ra­zie.

– Obu­dził się pa­nicz? – Do kuchni znowu zaj­rzał Am­broży. – Po­sła­łem łóżko na gó­rze, bę­dzie wy­god­niej. A mus do­brze od­po­cząć po ta­kiej dro­dze.

Bar­dziej od snu po­trze­bo­wał ty­to­niu. Nie miał w ustach pa­pie­rosa od wielu dni i czuł, że je­śli za­raz go nie do­sta­nie, na pewno osza­leje.

– Ma­cie może co za­pa­lić? – zwró­cił się do słu­żą­cego.

– A ju­ści – od­parł Am­broży i wy­cią­gnął z kie­szeni płó­cienne za­wi­niątko, w któ­rym znaj­do­wały się ro­bione sa­mo­dziel­nie skręty i za­pałki. – Niech pa­nicz bie­rze, ile po­trza.

– Wyjdę na ze­wnątrz, je­śli po­zwo­li­cie.

– Tu za­raz, z ko­ry­ta­rza są tylne drzwi. – Am­broży wska­zał mu drogę.

Pod­niósł się z krze­sła i przez chwilę stał w bez­ru­chu, pró­bu­jąc za­pa­no­wać nad sła­bo­ścią i drże­niem nóg. Wło­żył ko­żuch i ru­szył za słu­żą­cym.

– Za­raz wrócę – po­wie­dział, kiedy wy­szedł do ogrodu za­sy­pa­nego śnie­giem.

Świt mu­siał być bli­sko, po­nie­waż niebo za­czy­nało się prze­ja­śniać, ale mróz na­dal nie od­pusz­czał. Ucie­ki­nier wzdry­gnął się z zimna i sta­wia­jąc koł­nierz okry­cia, po­my­ślał, że na szczę­ście za­raz wróci do cie­płego domu.

Wy­cią­gnął pa­pie­rosa z za­wi­niątka i za­pa­lił. Za­cią­gnął się łap­czy­wie, aż po samo dno płuc, a po­tem, wolno wy­dmu­chu­jąc dym, ro­zej­rzał się do­koła. Róże, które były nie­gdyś dumą matki go­spo­da­rza, ro­sły do tej pory i zo­stały na zimę szczel­nie owi­nięte słomą. Tak samo jak liczne drzewa owo­cowe.

Za­cią­gnął się jesz­cze parę razy, a po­tem pod­szedł do płotu, aby zer­k­nąć na po­dwó­rze. Nie miał żad­nych złych prze­czuć, ot po pro­stu za­mie­rzał spraw­dzić, czy wszystko wy­gląda tam, jak przed laty.

Wy­star­czył jed­nak rzut oka, aby cof­nął się i ukrył za wę­głem. Wy­rzu­cił wciąż tlą­cego się pa­pie­rosa w śnieg, wstrzy­mał od­dech i wyj­rzał jesz­cze raz.

Przed wej­ściem do dworu działo się coś nie­po­ko­ją­cego.